Z wizytą u osadników niemieckich
Treść
Od soboty można zwiedzać nowy sektor muzealny - zabudowania osadników józefińskich, które są rekonstrukcją zagród do dziś istniejących w Gołkowicach pod Starym Sączem. Sektor prezentuje kulturę lokalnej mniejszości etnicznej, zwanej kolonistami józefińskimi lub Niemcami Galicyjskimi.
Uroczystego przecięcia wstęgi u wejścia do jednego z domów dokonali: wicemarszałek województwa małopolskiego Leszek Zegzda, wiceprezydent Nowego Sącza Bożena Jawor oraz Witold Kozłowski reprezentujący Sejmik Województwa Małopolskiego i Robert Ślusarek, dyrektor Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Uroczystość uświetnił występ kapeli ludowej, a gościom zaserwowano swojski poczęstunek - pieczone ziemniaki, kiszone ogórki i chleb ze smalcem.
***
Sektor kolonistów niemieckich zlokalizowany jest wzdłuż nowej drogi wewnętrznej skansenu, która w przyszłości połączy realizowaną aktualnie część północną - od ul. Lwowskiej (Miasteczko Galicyjskie i sektor kolonistów niemieckich) i nowe wejście główne ze starszą - południową częścią Sądeckiego Parku Etnograficznego.
W sektorze kolonistów józefińskich odtworzono fragment dawnej, oryginalnej zabudowy kolonistów niemieckich, poprzez rekonstrukcję trzech zabytkowych, murowanych zagród z Gołkowic z przełomu XVIII i XIX wieku. Budynki stoją w szeregu, szczytem do drogi tworząc wycinek typowego dla kolonistów układu przestrzennego wsi, tzw. ulicówki. Każde siedlisko zawiera podwórze - pomiędzy domem mieszkalnym a spichlerzem i oddzielone od drogi wysokim murem ogrodzeniowym, z bramą wjazdową i furtką wejściową.
Wybrane zagrody, są rekonstrukcją jednej, rozebranej w latach 90. XX wieku i dwóch zachowanych do dzisiaj w Gołkowicach (choć znacznie przebudowanych), które tworzyły fragment pierzei ulicznej.
Zagroda z nr 28, przeznaczona została na ekspozycję stałą - prezentację wnętrz mieszkalnych i gospodarczych, związanych z życiem kolonistów niemieckich, z przełomu XIX i XX wieku. Urządzono w niej: sień, kuchnię, izbę, alkierz, stajnię i wozownię. Zagrodę nr 27 zaadaptowano na wystawy zmienne, natomiast w zagrodzie nr 26 urządzono magazyny pomocnicze i pomieszczenia dla pracowników.
***
Elementem sektora kolonistów niemieckich jest drewniany zbór ewangelicki przeniesiony do skansenu o pożarze w 2003 roku. Świątynia zbudowana w 1809 r., pierwotnie znajdowała się we wsi Stadła, zamieszkałej również przez kolonistów józefińskich. W 1958 r. kościół został rozebrany i przeniesiony do sąsiedniej wsi Świniarsko, gdzie go przebudowano i zaadaptowano na kościół rzymskokatolicki. Przez następne kilkadziesiąt lat służył lokalnej społeczności polskiej. W maju 2003 r. na skutek uderzenia pioruna spaliła się wieża i więźba dachowa nad nawą. Zniszczony częściowo obiekt parafia przekazała na rzecz sądeckiego muzeum, gdzie w porozumieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Krakowie oraz władzami samorządowymi województwa małopolskiego zdecydowano o jego translokacji i odtworzeniu pierwotnych kształtów.
- Przywróciliśmy empory, które po 1958 roku zlikwidowano, postaramy się odtworzyć malowidła i detale wystroju - mówi Zygmunt Lewczuk, architekt, były wojewódzki konserwator zabytków, który w oparciu o przedwojenne fotografie zrekonstruował pierwotny kształt świątyni.
***
Osadnicy rolni pochodzili z środkowych Niemczech, sprowadził ich na teren Galicji cesarz Austrii Józefa II w latach 1781-1786 r. Zachętą dla ochotników była perspektywa otrzymania ziemi i dotacji ze skarbu cesarskiego. Osady powstawały w okolicach Nowego Sącza na terenach konfiskowanych dóbr królewskich i klasztornych, głównie pośród Lachów Sądeckich - rdzennie polskiej grupy etnograficznej. Kolejne pokolenia w znacznym stopniu uległy polonizacji, a ci, którzy uważali się za Niemców, zostali w 1944 r. zmuszeni przez władze hitlerowskie do imigracji na Zachód i znaleźli się poza nową granicą na Odrze i Nysie. Podobnie jak w przypadku wysiedlonych kilka lat później Łemków zachowały się ślady ich gospodarowania, m. in. w postaci budynków, różniących się od zabudowy sąsiednich wiosek.
***
Rekonstrukcja fragmentu osady stała się możliwe dzięki uzyskaniu dotacji finansowej w ramach projektu Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego INTERREG IIIa "Polska - Republika Słowacka". Koszt inwestycji wyniósł około 2 mln zł.
Nową część skansenu (wejście od ul. Lwowskiej) można zwiedzać od wtorku w godzinach od 9 do 17. Na terenie sektora kolonistów w jednej z zagród przygotowano wystawę:"Koloniści józefińscy, czyli Niemcy Galicyjscy - nieznane dziedzictwo kulturowe" oraz "Sektor kolonistów józefińskich w sądeckim skansenie - przygotowanie i realizacja".
Również w istniejących już obiektach Miasteczka Galicyjskiego do czasu jego oficjalnego otwarcia prezentowane będą wystawy czasowe. Między innymi wystawa fotograficzna pt. "Dwory i pałace w Małopolsce", którą można obejrzeć w budynku odtwarzającym kształty nieistniejącego dworu z Łososiny Górnej.
(MONK) , "Dziennik Polski" 2007-05-28
Skorzystałam z artykułu autorstwa Wojciecha Śliwińskiego z Sądeckiego Parku Etnograficznego.
Autor: ea